Mirosław Sułek: Potęga jednostek politycznych w oczach polskich grup eksperckich w latach 2003-2011

prof. dr hab. Mirosław Sułek
 
Poniżej prezentuję wyniki badań nad potęgą postrzeganą przez wybrane grupy eksperckie. Wszystkie badania zostały wykonane przeze mnie osobiście w latach 2003-2001 po przeprowadzeniu co najmniej 4 godzin zajęć, poświęconych zagadnieniu rozumienia i pomiaru potęgi państw.
Wprowadzenie
Badani otrzymywali wykaz 40 państw (jednostek politycznych), który w omawianym okresie ulegał nieznacznym zmianom. Zadaniem ankietowanych było uszeregowanie jednostek politycznych w kolejności od największej potęgi do najmniejszej. Od 2007 r. poszerzyłem zakres badania – oprócz wskazania kolejności jednostek politycznych zadaniem respondentów było określenie charakteru potęgi ze względu na trzy grupy czynników: polityczno-militarne, gospodarcze i demograficzno-przestrzenne.

Podział ten nawiązywał do struktury mojego modelu szacowania potęgi państw[1]. Dążyłem do tego, był on jak najbardziej syntetyczny. Wyszedłem z założenia, wg którego ocena potęgi jednostki politycznej musi uwzględniać to, co jest nieodłącznie związane z jej istnieniem i funkcjonowaniem, tzn. ludzi,działających na określonej przestrzenii w określonym czasie,reprezentujących określone umiejętności organizacyjno-produkcyjne (czy też zdolności do zbiorowego działania; innymi słowy – chodzi o zdolność do przetwarzania materii, energii i informacji). Jak widać z powyższego, model ma charakter aprioryczny, dedukcyjny, a nie empiryczny.

Stosunki między jednostkami politycznymi są stosunkami między ludźmi – mają one charakter współpracy bądź walki.Z tego powodu część ludzi zajmuje się działalnością produkcyjno-usługową zorientowaną na okres pokoju, a część -zorientowaną na okres wojny. Zdolność do działania odzwierciedla moc ogólna, natomiast zdolność do walki (obrony) – moc wojskowa.

Moc ogólną i moc wojskową odzwierciedlają poniższe modele:


Oznaczenia:
Po – moc ogólna,
Pr – moc wojskowa,
D – produkt krajowy brutto (czynnik gospodarczy),
L – liczba ludności (czynnik demograficzny),
p – powierzchnia jednostki politycznej (czynnik przestrzenny),
W – wydatki wojskowe (czynnik gospodarczy, polityczno-militarny i moralny),
S – liczba żołnierzy służby czynnej (czynnik demograficzny, polityczno-militarny i moralny).

Zmienne przyjęte w modelu pełnią różne funkcje. Produkt krajowy brutto (D) jest miarą umiejętności organizacyjno-produkcyjnych społeczeństwa (wskaźnik jakościowy), podczas gdy liczba ludności oraz powierzchnia terytorium są głównie wskaźnikami ilościowymi. Wydatki wojskowe w modelu pełnią trzy funkcje: a) reprezentują część umiejętności organizacyjno-produkcyjnych, ukierunkowaną na zaspokajanie potrzeb obronnych; b) odzwierciedlają charakter polityki państwa; c) stopa wydatków wojskowych odzwierciedla napięcie woli narodu do obrony/agresji. Liczba żołnierzy służby czynnej również odzwierciedla charakter polityki państwa (mała armia zawodowa czy powszechny pobór), a w połączeniu z wielkością wydatków wojskowych pośrednio informuje o jej jakości.

Charakterystyka grup eksperckich
A – studenci III roku stosunków międzynarodowych (studia dzienne jednolite, tzn. pięcioletnie); była to najbardziej jednolita pod względem wieku, zainteresowań i wykształcenia grupa ekspercka.
B – słuchacze Zaocznego Podyplomowego Studium Obronności Państwa, Akademia Obrony Narodowej; grupa zróżnicowana pod względem wieku, rodzaju wykształcenia, doświadczenia zawodowego i struktury płci (zdecydowana przewaga mężczyzn), część osób związana była z instytucjami obronnymi.
C – słuchacze kursu dla attache wojskowych – grupa dość jednorodna (wyłącznie oficerowie starsi płci męskiej).
D – słuchacze Podyplomowego Studium Bezpieczeństwa Narodowego, Uniwersytet Warszawski; grupa niejednorodna pod względem wieku, rodzaju wykształcenia, doświadczenia zawodowego i struktury płci (przewaga mężczyzn), część osób związana była z instytucjami obronnymi.
E – studenci I roku magisterskich studiów uzupełniających (studia dzienne); grupa dość jednorodna pod względem wieku, zainteresowań i wykształcenia.
F – studenci I roku magisterskich studiów uzupełniających (studia wieczorowe); grupa dość jednorodna pod względem wieku, zainteresowań i wykształcenia.
G – grupa studentów różnych wydziałów uczestnicząca w tzw. zajęciach ogólnouniwersyteckich, poświęconych metodologii badania stosunków międzynarodowych (przewaga studentów stosunków międzynarodowych).

Wyniki badań
Wyniki badań zawiera tabela 1. Obejmuje ona 26 jednostek politycznych z wykazu, liczącego 40 państw. Od 2008 r. (w jednym badaniu), a od 2009 r. we wszystkich badaniach dołączyłem Unię Europejską.
 
Tabela 1. Pozycja wybranych jednostek politycznych
w latach 2003-2011 wg wskazań różnych grup eksperckich
 
 
 

Jednostki polityczne

Lata

Grupy eksperckie

A

B

C

D

E

F

G

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

1.

USA

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

1
1
1
1
1
1
1

1
1
1

1
1
1
1

1
1
1
1
1*
1
1

1

1
1

1

2.

UE

2009
2010
2011

2
2

2
2

3

2
2

2

3.

Chiny

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

2
2
2
2
2
2
3

6
3
2

3
2
2
2

5
2
2
2
2*
3
3

2

3
3

3

4.

Niemcy

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

3
4
3
3
3
3
4

2
4
3

2
3
3
4

2
3
3
4
5*
4
5

4

7
6

6

5.

Rosja

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

5
3
5
5
6
4
6

4
2
7

6
4
4
7

3
6
4
6
4*
5
4

5

4
4

4

6.

Wielka Brytania

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

4
5
4
4
5
6
7

3
5
4

4
5
5
5

4
4
5
3
6*
6
6

6

6
7

7

7.

Japonia

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

7
6
6
6
4
5
5

7
6
5

7
7
6
3

7
5
7
5
7*
7
7

7

5
5

5

8.

Francja

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

6
7
7
7
7
8
8

5
7
6

5
6
7
6

6
7
6
7
8*
8
9

9

8
9

9

9.

Indie

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

9
8
8
8
8
7
9

12
8
8

9
10
8
8

11
8
8
8
9*
9
8

8

9
8

8

10.

Kanada

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

8
10
10
10
10
9
12

8
9
9

10
9
10
9

9
9
9
10
10*
11
11

11

10
10

10

11.

Włochy

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

10
9
9
9
9
10
11

9
10
10

8
8
9
10

9
10
10
9
11*
10
12

12

11
12

12

12

Brazylia

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

17
12
11
11
11
12
10

17
19
15

15
17
17
11

17
16
16
13
14*
13
10

10

12
11

11

13.

Hiszpania

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

14
11
12
12
13
14
15

11
13
12

11
11
12
14

10
11
13
12
13*
15
13

15

13
13

15

14.

Izrael

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

13
14
13
14
12
11
14

15
11
13

13
13
11
12

12
14
11
11
12*
12
14

14

17
17

16

15.

Turcja

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

16
16
15
13
14
13
13

14
14
14

14
15
13
16

14
13
12
14
16*
14
15

13

14
21

13

16.

Szwecja

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

15
17
18
15
18
17
18

10
12
11

12
12
14
18

15
12
15
17
18*
16
18

18

15
15

17

17.

Korea Południowa

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

18
13
17
17
15
16
17

21
15
18

17
22
15
15

20
18
18
16
17*
17
17

17

18
16

22

18.

Australia

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

11
15
14
16
16
15
16

13
16
16

18
14
16
13

16
15
14
15
15*
21
16

16

16
18

14

19.

Pakistan

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

12
18
16
18
17
18
25

18
18
19

16
16
18
17

25
22
17
19
20*
20
19

26

25
26

26

20.

Szwajcaria

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

19
21
19
20
25
19
21

16
20
17

19
18
20
19

19
19
19
18
19*
18
24

19

19
14

18

21.

Holandia

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

25
19
20
21
22

20

20
24
20

31
20
20
20
24*
19
21

21

21
22

19

22.

Arabia Saudyjska

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

21
23
26
28
23
20
19

22
21
26

23
19
31
26

13
34
30
26
21*
23
22

20

20
19

20

23.

Polska

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

22
20
20
25
22
23
24

19
23
22

21
21
22
21

18
17
21
22
23*
24
20

23

22
24

23

24.

RPA

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

23
22
22
26
24
24
26

24
24
23

22
23
21
23

22
23
24
27
25*
27
27

25

26
25

28

25.

Argentyna

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

24
25
21
22
28
27
28

23
25
24

24
27
23
25

23
25
26
23
28*
28
28

27

28
28

27

26.

Ukraina

2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009*
2010*
2011*

20
24
27
21
27
32
31

20
17
21

20
24
19
29

21
21
23
25
29*
32
30

31

29
30

31
* W tym UE.
Źródło: opracowanie własne na podstawie badań ankietowych przeprowadzonych w latach 2003-2011.

Przytoczone wyniki badań wskazują, że uśredniona pozycja jednostek politycznych w oczach ankietowanych grup eksperckich nie przeczy ogólnym wyobrażeniom czy intuicji. Pojawiają się jednak liczne rozbieżności we wskazaniach. Dotyczy to np. pozycji Pakistanu, Szwajcarii, Arabii Saudyjskiej, Ukrainy. Potrzebne są badania porównawcze nie tylko między grupami eksperckimi, ale przede wszystkim między wynikami badań ankietowych a wynikami, uzyskanymi na podstawie modeli formalnych. Mogłyby one pokazać sposób postrzegania potęgi (pozycji) jednostek politycznych, charakterystyczny dla poszczególnych grup.

Uwagi końcowe
Układ sił jest najważniejszą cechą każdego systemu międzynarodowego (Raymond Aron). Aby go zidentyfikować, można wykorzystywać różnorodne modele formalne oraz opinie ekspertów. Wartościowe mogą się okazać także badania innych grup społecznych (np. polityków, naukowców, a nawet zwykłych ludzi).
 
 

Źródło: Biuletyn "Geopolityka" nr 5/2011.
 



[1] Zob.: M. Sułek, 2010, "Synthetic approach to measurement of national power."  http://powermetrics.bplaced.net/22A00.doc.
 
 
 
 
 
 
 

Komentarze

komentarze

stat4u