Leszek Sykulski: Oskar Żebrowski – prekursor polskiej geopolityki

O.Żebrowski_mapa_PolskiLeszek Sykulski

Powszechnie za ojca geopolityki polskiej uważa się – skądinąd słusznie – Eugeniusza Romera. Swoją pracą z 1901 r. pt. „Rola rzek w historii i geografii narodów” zapoczątkował on hydrograficzną szkołę geopolityki polskiej, która po dziś dzień ma swoich kontynuatorów. Warto jednak pamiętać, iż paradygmatem geopolitycznym posługiwali polscy badacze jeszcze w XIX wieku. Do najbardziej znanych należą Antoni Rehman, Wacław Nałkowski czy Wincenty Pol. Niniejszy artykuł poświęcony jest postaci, która zapoczątkowała w polskim środowisku naukowym posługiwanie się rozumowaniem geopolitycznym i po raz pierwszy użyła go w swojej książce, która zapoczątkowała paradygmat deterministyczny geopolityki polskiej.
           
Oskar Żebrowski urodził się ok. 1809 r. w Jurborgu na Litwie. Ukończył filozofię na Uniwersytecie w Wilnie, po czym rozpoczął pracę jako nauczyciel w szkołach średnich. Zawód ten porzucił wstępując w szeregi uczestników powstania listopadowego. Po upadku insurekcji, udał się, podobnie jak dziesiątki tysięcy innych powstańców, na emigrację do Francji. W Paryżu ukończył słyną Szkołę Dróg i Mostów, a następnie podjął pracę jako inżynier przy budowie dróg i linii kolejowych nie tylko we Francji, ale także i w Hiszpanii, gdzie brał udział m.in. kanalizacji rzeki Ebro. W latach 1849-1850 Żebrowski był blisko związany z Towarzystwem Literackim w Paryżu. Zmarł 17 grudnia 1883 r. w sanatorium pod Tuluzą[1].
           
Najważniejszą książką Oskara Żebrowskiego, patrząc od strony geopolitycznej, jest dzieło pt. „Polska. Ogólny zarys przyczyn wzrostu i upadku dawnego państwa polskiego” wydane w Paryżu w 1847 r. Publikację tę można uznać za jedną z pierwszych, jeśli w ogóle nie pierwszą, polską książkę z użyciem paradygmatu geopolitycznego. Zawiera ona nie tylko opis geograficzno-polityczny, lecz także teorię opartą na rozumowaniu geopolitycznym. „Polska…” składa się z dwóch części, w skład pierwszej wchodzą rozdziały zatytułowane „Prawo ogólne stałego bytu państw” i „Zastosowanie jego do Polski”, w skład drugiej rozdziały: „Ogólne zasady budowy społeczeństw” i „Zastosowanie ich do Polski”[2]
           
Swoją teorię przewodnią Żebrowski wyłożył w części pierwszej, formułując tezę o podziale Ziemi na krainy naturalne. Krainy te miały wpływać bezpośrednio na sposób życia i zorganizowania społeczeństw. Były także obok ludu podstawową częścią składową państwa. Poszczególnej ziemi autor „Polski…” przypisywał najważniejszy wpływ na tożsamość i charakter ludzi ją zamieszkujących. Swój pogląd w tej sprawie wyłożył jeszcze dobitniej w swojej późniejszej książce pt. „Obraz ogólny społeczeństw ludzkich”. Pisał tam m.in. „Od dawna poznano, że warunki fizyczne budowy ziemi wyrabiają niezaprzeczony wpływ na człowieka i społeczeństwo”[3].
           
Z tego stylu myślowego Żebrowski wysnuł prawo ogólne na którym zasadzały się wszystkie jego późniejsze wywody. Brzmiało ono następująco: „Narody, które byt samodzielny chcą ustalić a zarazem uróść w potęgę i pomyślność, powinny 1º mieć dążność do objęcia panowania nad naturalnym obszarem ziemi i do utworzenia jednorodności narodowej na tym obszarze, aby siły żywotne Narodu utworzyć; 2º Utrzymywać równowagę własnych sił żywotnych z podobnemiż siłami innych narodów”[4]. Franciszek Bujak, wybitny przedwojenny historyk, który przywrócił pamięć o Żebrowskim, słusznie zauważył, że na jego poglądach silnie zaważyły prace Karla Rittera, którego zresztą można śmiało nazwać prekursorem geopolityki[5].
           
Obszar Europy Żebrowski podzielił na dwie główne części: Europę Południowo-Zachodnią i Europę Północno-Wschodnią. Linią graniczną tych dwóch obszarów była linia najkrótszej odległości między Morzem Bałtyckim i Morzem Czarnym, łącząca najniższy punkt Zatoki Kurońskiej i najwyższy punkt Zatoki Odeskiej. Obu tym obszarom autor „Polski..” nadawał różne cechy geopolityczne, które determinować miały ich rozwój historyczny. W Europie Południowo-Zachodniej liczne naturalne linie komunikacyjne miały ułatwiać przemieszczanie się ludności, zarówno nad brzegami mórz, jak i w głębi lądu, zaś w części północno-wschodniej natura miała skazać ludzi na „bezwładność, często nawet na bezżycie”. Stąd – argumentował Żebrowski – kiedy w części południowo-zachodniej doszło do szybkiego rozwoju handlu i znacznie szybszego wykształcenia się nowoczesnych stosunków gospodarczo-społecznych, to w części północno-wschodniej środowisko naturalne „przywiązując ludy do ziemi, zmusza je w części bogatszemu i silniejszemu zostawić kierunek rzeczy publicznej, stąd niknienie jednostkowości, niewola, a tym samym zniszczenie uczuć wzajemności stosunków społecznych”[6].
           
Jak widać z powyższych cytatów prekursor geopolityki polskiej starał się pośrednio usprawiedliwić rozbiory Polski warunkami geograficznymi. Takąż samą retorykę oparta o paradygmat deterministyczny stosował wyjaśniając przyczyny powodzenia ekspansji rosyjskiej. Twierdził, że „Rosja całym ogromem swojego obszaru ciążyć musi na Europę zachodnio-południową (…) Od strony północnej, wiecznymi otoczona lodami, powiedziałbyś tam jest granica świata; od strony wschodniej w pustyniach Sybiru i Kamczatki nie zna ona granic, które wstrzymywałyby jej podboje; od strony południowej nieliczne Mahometa potomki słaba lubo nieugiętą dotąd stanowią zaporę przemocy i intrygom Rosji, ale od zachodu tylko cywilizacja europejska stanowić jej prawdziwie silny opór może. Jakoż czy to pod względem interesów materialnych, działanie jej najsilniejsze być musi ku morzom Czarnemu i Bałtyckiemu; czy to pod względem interesów moralnych i politycznych”[7].
           
Żebrowski obszar Polski zaliczył do wielkich obszarów Europy. Jego granice zaznaczył w sposób następujący: na wschodzie rzekami granicznymi były Dźwina i Dniepr, na zachodzie Odra, granicę północną stanowiło wybrzeże Morza Bałtyckiego, granice południową wybrzeże Morza Czarnego, rozciągające się od ujścia Dunaju po Odessę (zob. mapa). Obszar Polski dzielił się na dwie „poły”, które są rezultatem podziału hydrograficznego (dział wód) na zlewisko Bałtyku i M. Czarnego. Pisał autor: „Dwie te powierzchnie, z których każda jest z rodzaju powierzchni skośnych (surfaces gauches), podobne sobie i zrosłe z sobą po linii rozdziału wód, a symetrycznie względem tej ostatniej położone, dają wyobrażenie ogólnej formy całego tego obszaru”. Konkludował, że taki podział „nadaje obszarowi polskiemu odrębną zupełnie cechę od przyległych krain; ani poza Dniepr i Dźwinę, ani po za Karpaty i Odrę postać tego obszaru, tak jakeśmy ją oznaczyli, nie daje się rozciągnąć”. Czworobok zamykający się liniami łączącymi Gniezno, Kraków, Wilno i Kijów uznawał za „podstawę panowania” nad obszarem Polski[8].  Warto podkreślić, że Oskar Żebrowski opierając się w swojej koncepcji geopolitycznej na paradygmacie deterministycznym, posługiwał się nie tylko argumentacją hydrograficzną, ale także geologiczną, co podkreśla przekrój geologiczny omawianego obszaru (zob. mapa 1).
           
Franciszek Bujak słusznie zauważył, że zachodnia granica polskiego obszaru naturalnego, wyznaczona przez Żebrowskiego, w sposób nienaturalny dzieli Śląsk. Stanowi także de facto zrównanie roli Odry z rolą Dniepru i Dźwiny w całym ich biegu, co jest sprzeczne z charakterem tej rzeki, która nie ma charakteru granicznego en bloc (praktycznie brak lewobrzeżnych dopływów)[9]
           
O.Żebrowski_mapa_Polski
Ryc. 1. „Polska w naturalnych granicach” wg Oskara Żebrowskiego (1847) [powiększenie ryciny po kliknięciu]
(Źródło: O. Żebrowski, Polska. Ogólny zarys przyczyn wzrostu i upadku dawnego państwa polskiegoParyż 1847.)
 
Z podziału Europy nakreślonego przez Żebrowskiego wynikało, że obszar wyznaczonej przez niego polskiej krainy naturalnej był podzielony między część południowo-zachodnią a północno-wschodnią kontynentu. Fakt ten implikował jego zdaniem nieustanny konflikt z Rosją i determinował niejako Polsce swoiste „posłannictwo”: „wstrzymywać napady Rosji i być w tej części Europy ogniskiem liberalnych wyobrażeń”[10]. Jak juz zaznaczono wyżej, główną osią geopolityczną Europy była zdaniem Żebrowskiego linia łącząca Zalew Kuroński i Zatokę Odeską (zob. mapa 2).
           
Oś_Żebrowskiego
Ryc. 2. Główna oś geopolityczna i podział Europy wg Oskara Żebrowskiego (1847 r.) [powiększenie ryciny po kliknięciu]
(oprac. własne)
           
Żebrowski w swojej książce wyróżniał dwa główne czynniki potęgi narodów: potęgę materialną i potęgę moralną. Miały one kluczowe znaczenie zarówno w odniesieniu do życia wewnętrznego jak i zewnętrznego narodów.  W życiu wewnętrznym, do potęgi materialnej zaliczał ukształtowanie terytorium danego państwa, w tym kluczowymi czynnikami były tu jednolitość i obronność danego obszaru. Do potęgi moralnej zaliczał formę ustroju państwowego oraz poziom i organizację oświaty. W odniesieniu do życia zewnętrznego, w skład potęgi materialnej wchodziła polityka równowagi oraz charakter traktatów handlowych, które miały być zabezpieczeniem bytu materialnego. Do potęgi moralnej w tym obszarze życia zaliczał prawo międzynarodowe oraz zasadę wolności politycznej i religijnej narodów[11].
           
Wśród przyczyn upadku Rzeczypospolitej u Oskara Żebrowskiego możemy znaleźć dwie kategorie: przyczyny natury politycznej i natury geopolitycznej. Do nich pierwszych zaliczał błędy w organizacji państwa, potępiał m.in. ustrój wewnętrzny (brak uwłaszczenia chłopów, wewnętrzne konflikty etniczne) oraz system oświaty (potępiał system edukacyjny stworzony przez jezuitów; w rozwoju oświaty w Polsce wyróżniał trzy okresy: do jezuitów, za jezuitów i po wypędzeniu jezuitów). Błędami geopolitycznymi były wg niego przede wszystkim: brak trwałego oparcia granicy południowej o Morze Czarne, granicy zachodniej na Odrze i słabe usadowienie się Polski nad Bałtykiem, brak umocnienia, a nawet osłabienie geostrategicznej linii Dźwiny i Dniepru poprzez utratę Smoleńska i Witebska oraz dopuszczenie do utworzenia samodzielnego ośrodka siły w Prusach Książęcych (Wschodnich)[12].
           
Należy przyznać, że Oskar Żebrowski jako jeden z pierwszych polskich badaczy podjął się tematyki stricte geopolitycznej, odchodząc od rozpraw o charakterze stricte deskryptywnym na rzecz rozważań analitycznych. Stworzył jedną z pierwszych polskich koncepcji geopolitycznych, opierającą się na hipotezie o istnieniu geopolitycznych obszarów naturalnych. Jako jeden z pierwszych nakreślił naturalnie wyodrębniony obszar Polski, czym o ponad pół wieku wyprzedził np. Eugeniusza Romera. W wielu aspektach także trafnie analizował przyczyny upadku Polski.
 
 
 
 

[1] F. Bujak, Oskar Żebrowski i jego pogląd na dzieje Polski, Kraków 1936 [odbitka z „Księgi pamiątkowej pamięci Leona Pinińskiego”], s. 4-5; B. Orłowski, Osiągnięcia inżynierskie Wielkiej Emigracji, Warszawa 1992.
[2] O. Żebrowski, Polska. Ogólny zarys przyczyn wzrostu i upadku dawnego państwa polskiego, Paryż 1847.
[3] O. Żebrowski, Obraz ogólny postępu społeczeństw ludzkich, Paryż 1879, s. 15.
[4] O Żebrowski, Polska…, s. 10.
[5] F. Bujak, op. cit., s. 9.
[6] Ibidem, s. 47-48.
[7] Ibidem s. 48-49.
[8] O. Żebrowski, Polska…, s. 13, 29.
[9] F. Bujak, op. cit., s. 12.
[10] O. Żebrowski, Polska…, s. 49.
[11] Ibidem, s. 27.
[12] Ibidem, s. 30-33, 41-44.
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

 

Komentarze

komentarze

stat4u