Leszek Sykulski: Geopolityka – zakres znaczeniowy pojęcia

Atlas_Fountaindr Leszek Sykulski

Wstęp

Geopolityka jest pojęciem obszernym, niejednokrotnie używanym w bardzo różnych kontekstach znaczeniowych. Wynika to z faktu ewolucji tej dziedziny wiedzy i samego terminu na przestrzeni ostatnich ponad stu lat. Twórcą pojęcia „geopolityka” była szwedzki polityk i politolog Rudolf Kjellén (1864-1922). Po raz pierwszy użył go w 1899 r. w artykule pt. Studier öfver Sveriges politiska gränser (Badania nad granicami politycznymi Szwecji) na łamach szwedzkiego pisma  „Ymer”. W jego rozumieniu geopolityka oznaczała jedną z pięciu kategorii badania państwa (obok demopolityki, ekopolityki, kratopolityki i socjopolityki), odnoszącą się do uwarunkowań geograficznych i ich wpływu na prowadzenie polityki (m.in. kształt granic, klimat, ukształtowanie terenu itp.)[1].

Geopolitykę zaczęto traktować jako samodzielną naukę od początku XX w., głównie w obrębie środowisk naukowych w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Francji. Po drugiej wojnie światowej ta dziedzina wiedzy w większości państw straciła rangę osobnej nauki, choć trzeba wspomnieć o Francji czy krajach Ameryki Łacińskiej (głównie Ameryki Południowej), gdzie nadal uprawiano ją jako dyscyplinę naukową. Renesans geopolityki traktowanej jako nauka nastąpił po zakończeniu zimnej wojny. Miał na to niewątpliwie także wpływ rozwój nowych kierunków i podejść badawczych na czele z tzw. geopolityką krytyczną (o czym poniżej)[2].

Cztery główne znaczenia geopolityki

Współcześnie geopolitykę najczęściej rozpatruje się poprzez pryzmat czterech znaczeń: samodzielnej nauki (tzw. geopolityka akademicka lub teoretyczna), paradygmatu badawczego (w tym jako subdyscypliny innych nauk), doktryny oraz metody prowadzenia polityki (tzw. geopolityka stosowana). Poniżej zostaną pokrótce scharakteryzowane ww. główne nurty znaczeniowe[3].

Aby najlepiej zobrazować charakter semantyczny pojmowania geopolityki w nurcie naukowym, poniżej zostaną przedstawione przykładowe definicje, których autorami są uznani w środowisku przedstawiciele tej dziedziny wiedzy.

  • „Geopolityka to nauka o państwie jako organizmie geograficznym lub zjawisku w przestrzeni” (Rudolf Kjellén, 1916);
  • „Geopolityka – badanie politycznej formy życia w naturalnej przestrzeni życiowej” (Karl Haushofer, 1943);
  • „Geopolityka – nauka pozwalająca na dokonanie oceny ciężaru politycznego mocarstw na tle ich specyficznej pozycji w świecie. Umożliwia badanie problemów bezpieczeństwa kraju w kategoriach geograficznych”  (Nicolas Spykman 1944);
  • „Geopolityka jest nauką o związku politycznych form życia z przestrzenią” (Kurt Vowinckel, 1944);
  • „Geopolityka – nauka o zastosowaniu zasad geografii do polityki światowej” (Columbia Encyclopedy, 1956);
  • „Geopolityka – nauka badająca stosunki między polityką międzynarodową a bazą geograficzną (przestrzenią), na której ta polityka jest prowadzona” (Pierre Marie Gallois, 1990);
  • „Geopolityka – nauka o politycznej formie życia w naturalnej życiowej przestrzeni rozpatrywanej w powiązaniu z ziemią i ruchem historii” (Tomasz Gabiś, 1995);
  • „Geopolityka bada zależność zewnętrznej i wewnętrznej polityki państw oraz stosunków międzynarodowych od systemu powiązań politycznych, wojskowych i ekonomicznych, uwarunkowanych geograficznym położeniem państwa i jego regionów oraz innymi czynnikami fizyczno-ekonomiczno-geograficznymi. Tradycyjnie geopolitykę można rozpatrywać jako naukę o wpływie geoprzestrzeni na polityczne cele i interesy państwa” (Władimir Kołosow, 1996)
  • „Geopolityka – dziedzina nauki zajmująca się zmiennymi układami sił na niezmiennej przestrzeni. Zajmuje się badaniem przestrzennej struktury politycznej na tle fizycznej struktury geograficznej” (Leszek Moczulski, 1999);
  • „Geopolityka jest nauką o związkach geograficznych uwarunkowań z historią społeczną i polityczną oraz strategią pojmowaną historycznie i współcześnie” (Selim Chazbijewicz, 2005)
  • „Geopolityka – interdyscyplinarna dziedzina naukowa zajmująca się relacjami czasoprzestrzennymi, występującymi między państwami i ich zgrupowaniami” (Zbigniew Lach, Julian Skrzyp, 2007)[4].

Powyższe przykłady wskazują, że wielu autorów traktujących geopolitykę jako naukę umiejscawia ją na styku nauk o polityce, nauk geograficznych i nauk historycznych. W tym rozumieniu dziedzina ta prowadzi badania relacji między państwami, czy też ośrodkami siły (rozumianymi szerzej, nie tylko jako państwa, ale także jako np. zgrupowania państw w różnego rodzaju sojuszach i organizacjach) poprzez pryzmat przestrzeni geograficznej i jej roli na kształtowanie się ww. stosunków w kategoriach długookresowych[5].

Rozwój geopolityki zaowocował krystalizacją spojrzeń zarówno na jej przedmiot badawczy jak i na samo znaczenie semantyczne. Leszek Moczulski, jeden z najbardziej znanych współczesnych badaczy geopolityki i myślicieli geopolitycznych, porównał gamę znaczeniową geopolityki do wielości znaczeń medycyny. Twierdzi, że zarówno geopolityka, jak i medycyna mogą być uprawiane jako nauka, umiejętność, mitologia, czy też hochsztaplerstwo. Wszystko zależy od warsztatu i metod, jakimi posługują się osoby uprawiające te dziedziny wiedzy. Na marginesie warto dodać za L. Moczulskim, że przymiotnik „geopolityczny” niejednokrotnie nie ma zbyt wiele wspólnego z samą geopolityką, traktowaną jako dziedzina wiedzy, jest często traktowany instrumentalnie, jako swoiste dowartościowanie danego zdania czy sytuacji. Mówiąc, że dane wydarzenie ma „znaczenie geopolityczne” niejednokrotnie jego autor chce tylko podkreślić jego duże znaczenie, odwołujące się do kontekstu globalnego, a nie zaakcentować właściwe geopolityce teoretycznej ujęcie tematu[6].

Drugim ważnym znaczeniem terminu „geopolityka” jest pojęcie paradygmatu. Termin ten został wprowadzony do nauki przez Thomasa Kuhna i oznacza współcześnie najogólniej rzecz ujmując określony wzorzec, model, zbiór metod czy matrycę badania określonych problemów. Jacek Czaputowicz rozważając teorie stosunków międzynarodowych, ujmując w nich geopolitykę jako jedną z teorii w ramach paradygmatu neorealistycznego (o czym poniżej), uważa, iż paradygmat „jest poglądem na świat, teorią lub grupą teorii mających wspólną wizję świata oraz wspólny przedmiot badania, Np. relacje między państwami, system kapitalistyczny lub wielonarodowe korporacje. Stanowi albo zamknięty system, ponieważ ustanawia własny język i własne kryteria oceny. Jest albo „matrycą” dyscypliny, czyli zespołem wartości, przekonań i metod podzielanych przez naukowców, albo wzorcem, czyli przedstawieniem teorii naukowej w sposób wyrazisty”[7]. Z kolei Teresa Łoś-Nowak definiuje paradygmat jako „kategorię stosowaną w nauce o stosunkach międzynarodowych na oznaczenie czegoś, co można określić jako modelowe rozwiązanie, wzorzec uporządkowanych desygnatów ważnych w procesie budowy teorii stosunków międzynarodowych”[8].

Z uwagi na rozpowszechnienie się używania tego pojęcia w stosunku do geopolityki, uważamy za zasadne podobnie jak w przypadku nauki na przedstawianie poniżej wybranych definicji geopolityki traktowanej jako paradygmat. 

  • „Geopolityka – metoda globalnej analizy geograficznej sytuacji socjopolitycznych konkretów” (Michel Voucher, 1988)
  • „Geopolityka – szczególna metoda, pozwalająca wykrywać identyfikować i analizować zjawiska konfliktowe oraz strategie ofensywne i defensywne, skupiające się na posiadaniu pewnego terytorium. Jest nauką o potędze w przestrzeni” (Pascal Lorot, 1995);
  • „Geopolityka jest metodą rozumowania służącą konceptualizacji przestrzeni w wymiarach materialnych i niematerialnych, w celu poddania analizie sytuacji międzynarodowej oraz wyodrębnienia możliwości , celów i polityki” (Carlo Jean, 1995)
  • „Geopolityka – paradygmat, takie podejście badawcze, które podejmuje próbę racjonalizacji wprowadzenia maksymalnej wymierności złożonych działań, które składają się na siłę państwa, jego zdolność utrzymywania i rozwoju własnego terytorium, prowadzenia i wygrywania wojen lub innych form konfliktów nie mających charakteru zbrojnego” (Tomasz Orłowski, 2003)
  • „Geopolityka – paradygmat, podejście badawcze racjonalizujące i wprowadzające wymierność działań, które składają się na siłę państwa, jego zdolność utrzymywania i rozwoju terytorium, prowadzenia wojen i konfliktów” (Zbigniew Lach, Julian Skrzyp, 2006)[9].

W tym rozumieniu geopolityka przedstawiana jest jako „metoda albo wzorzec prostego i wewnętrznie spójnego rozpatrywania procesów, zdarzeń, tendencji, trendów w stosunkach międzynarodowych w optyce kategorii geograficznych, przestrzennych, przy agregowaniu interdyscyplinarnej wiedzy i wyników badań”[10]. Geopolityka jako paradygmat może występować także jako subdyscyplina różnych nauk, np. nauk o polityce, nauk geograficznych,  historycznych, nauk o bezpieczeństwie czy nauk o obronności.

Jacek Czaputowicz, wśród wielu paradygmatów występujących w ramach teorii stosunków międzynarodowych, dużo miejsca poświęcił paradygmatowi realistycznemu. W jego ramach wymienił m.in. paradygmat neorealistyczny, w skład którego zaliczył geopolitykę. Warto w tym miejscu poświęcić kilka słów na opisanie podejścia realistycznego w badaniu stosunków międzynarodowych, które dobrze oddaje podejście geopolityczne. Cechą charakterystyczną podejścia realistycznego i zarazem geopolitycznego jest przekonanie, że istotą zrozumienia procesów międzynarodowych jest analiza interesów i siły państw (ośrodków siły). W tym kontekście kluczowymi punktami odniesienia będą dążenie przez państwa do osiągnięcia siły (potęgi) oraz przemoc i wojna jako nieodłączne elementy systemu międzynarodowego. Edward Hallet Car dzielił przywódców politycznych „na tych, którzy postrzegają politykę jako funkcję etyki oraz tych, którzy postrzegają etykę jako funkcję polityki”[11]. Abstrahując od oceny takiego podejścia należy za Hubertem Izdebskim sklasyfikować geopolitykę jako „jedną z ważniejszych koncepcji i podejść w badaniu relacji międzynarodowych”[12].

Omawiana dziedzina wiedzy może występować także jako doktryna. Doktryna to „usystematyzowany zbiór idei, teorii oraz programów politycznych bądź ich fragmentów, zmierzający do wywarcia realnego wpływu na rzeczywistość”[13]. Poprzez doktrynę geopolityczną rozumiemy zbiór zasad, zaleceń realizacji polityki w oparciu o determinanty geograficzne (ukształtowanie terenu, kształt granic, dostęp do mórz, stopień rozwinięcia sieci rzecznej, klimat, itd.) i realizm polityczny. Analiza położenia geograficznego staje w doktrynie geopolitycznej podstawą do podejmowania decyzji przez polityków[14]. W tym kontekście można przytoczyć definicję geopolityki autorstwa Janusza Mondrego: „geopolityka określa rolę geografii w politycznej teorii strategii, jest teorią przestrzennych powiązań, historycznych kauzacji”[15]. W wielu opracowaniach, by wspomnieć ze starszych te autorstwa Anny Wolff-Powęskiej[16], a ze współczesnych Marcina Floriana Gawryckiego[17], pojęcie doktryna geopolityczna ma odcień wyraźnie pejoratywny. Warto na marginesie odnotować, że samo pojęcie „doktryna” ma pochodzenie łacińskie i w tym języku oznaczało naukę, nauczanie. Jak wskazuje Hubert Izdebski, termin ten współistnieje z pojęciami teorii czy właśnie nauki[18].

Ostatnim ze znaczeń geopolityki, jakie warto tu odnotować, jest rozumienie jej jako praktycznego działania politycznego w sferze międzynarodowej. Geopolityka rozumiana jako praktyka polityczna jest współcześnie szeroko rozpowszechniona np. w Federacji Rosyjskiej czy w krajach Ameryki Łacińskiej. Ma znaczenie zarówno w zakresie kształtowania świadomości narodowej, jak i definiowaniu interesów narodowych z odwołaniem się do przestrzeni geograficznej (myślenie kategoriami przestrzennymi o polityce)[19].

Subdyscypliny geopolityki

Z geopolityki – z uwagi na jej rozległość zainteresowań – wydziela się często subdyscypliny, dziedziny związane z głównym nurtem poznawczym geopolityki, mającymi jednak swoją odrębną specyfikę. Do najważniejszych wyodrębnionych gałęzi geopolityki zalicza się przede wszystkim: geostrategię, geoekonomię, geohistorię i astropolitykę wraz z astrostrategią. Czasami także wydzielana jest geokultura. Mają one także wpływ na kształt i charakter myśli geopolitycznej. W jej ramach będziemy wyróżniali przede wszystkim myśl geostrategiczną, związaną z wojskowym znaczeniem przestrzeni geograficznej w kontekście bezpieczeństwa całego państwa, czy bloków polityczno-militarnych.

Poprzez geostrategię Julian Skrzyp, jeden z najbardziej znanych polskich geografów wojskowych i geostrategów w III RP, rozumie w węższym znaczeniu: „badania środowiska geograficznego pod kątem potrzeb prowadzenia wojny” lub w szerszym: „naukę stosowaną, zajmującą się badaniem geograficznych warunków realizacji celów politycznych przez państwo, w tym prowadzenia wojny”[20].

W przypadku geoekonomii (w literaturze polskiej równolegle używa się także pojęcia geoekonomika, kalki z języka rosyjskiego) jej zwolennicy są przekonani o tak daleko idącej deprecjacji obszaru polityczno-militarnego w relacjach międzynarodowych, tak że kluczowe znaczenie przywiązują do relacji ekonomicznych, rozpatrywanych w skali globalnej w ujęciu ponadnarodowym. Za geoekonomię uważa się związek przestrzeni, polityki i gospodarki. Funkcjonowanie państw (ośrodków siły) w kategoriach geoekonomicznych powinno być zatem nastawione na zapewnienie jej międzynarodowej konkurencyjności oraz dostępu do światowych rynków inwestycyjnych i eksportowych. Istotne znaczenie w geoekonomii mają wszelkiego rodzaju instrumenty służące pomiarowi siły ekonomicznej państw lub ich zgrupowań[21].

Termin geohistoria wprowadził do nauki francuski historyk Fernand Braudel, przedstawiciel Szkoły Annales (w oryg. géohistorie). Był to skutek wprowadzenia przez niego własnego podziału czasu na trzy kategorie: czasu krótkiego trwania, obejmującego wydarzenia bieżące („historia wydarzeniowa”), czasu średniego trwania, cyklicznego, odnoszącego się głównie do cykli gospodarczych oraz czasu długiego trwania (w oryg. longue durée) obejmującego okres nawet kilkuset lat, pozwalającego analizować rozwój cywilizacji. Wprowadzony termin „geohistoria” odnosił się w teorii Braudela do okresu długiego trwania. Pozwalał używać metod i spojrzenia badawczego charakterystycznych dla geopolityki do analizowania procesów historycznych[22].

Na koniec warto wspomnieć o pojęciach astropolityki, astrostrategii i geokultury. Astropolityka i astrostrategia jako autonomiczne dziedziny badań i myśli politycznej pojawiły się w drugiej połowie XX wieku na skutek wyścigu zbrojeń i pierwszych lotów załogowych w przestrzeń kosmiczną. Sama jednak astropolityka rozpoczęła dopiero swój rozkwit na początku XXI wieku. Sam termin „astropolityki” rozpowszechnił na Zachodzie Everett C. Dolman, wprowadzając termin „Astropolitik”, jako analogię do niemieckiego pojęcia „Geopolitik”, a także będąc w 2003 r. współzałożycielem czasopisma „Astropolityka” (w oryg. Astropolitics)[23]. Obszar badawczy astropolityki i astrostrategii koncentruje się na możliwościach politycznego i militarnego wykorzystania przestrzeni kosmicznej[24].

W coraz popularniejszym pojęciu będącym pochodną geopolityki jakim jest termin geokultura. Na Zachodzie jednym z najpopularniejszych badaczy stosujących szeroko to pojęcie jest Immanuela Wallerstein. W Rosji badaczem wartym odnotowania jest Wiaczesław Kuzniecow i środowisko rosyjskiego czasopisma „Bezpieczeństwo Eurazji” (ros. „Biezopasnost’ Jewrazji”). Poprzez geokulturę Kuzniecow rozumie globalną sferę działalności człowieka, narodów i państw w obszarze kultury, która jest instrumentem formułowania określonych celów i interesów politycznych i cywilizacyjnych[25].

Myśl geopolityczna – zakres pojęcia

Myśl geopolityczna stanowi jeden z nurtów myśli politycznej. Zanim jednak zaprezentujemy ich definicje, warto pokrótce zdefiniować samo pojęcie „myśli”. Generalnie oznacza ono „czynność umysłową, zdolność myślenia, funkcję umysłu, a więc władzę poznawczą rozumu” oraz „wynik rozmyślań, skutek myślenia, prowadzący do kształtowania się wyobraźni, pojęć, sądów, wniosków, poglądów na coś”[26]. W skład myśli politycznej wchodzą m.in. sprawy związane z celami, wartościami czy stylami myślenia politycznego. Obejmuje konkretne postawy polityczne, a także analizuje szereg problemów z zakresu polityki, gospodarki czy kultury[27].

Myśl polityczna w literaturze przedmiotu jest definiowana szeroko. Poniżej dla lepszego zobrazowania zagadnienia przytoczono kilka, zdaniem autora, dość reprezentatywnych definicji, oddających złożoność prezentowanej materii. „Encyklopedia politologii” wskazuje, iż w skład myśli politycznej wchodzą wszystkie te przejawy aktywności intelektualnej, które w sposób bezpośredni odnoszą się do polityki. Zatem myśl polityczna „obejmuje idee dotyczące człowieka jako istoty polityczne, jego miejsca w systemie politycznym, wyobrażeń odnoszących się do organizacji społeczeństwa, polityki i jej związków z innymi dziedzinami życia społecznego, ekonomicznego, intelektualnego. Rozwiniętą formą myśli politycznej są ideologie i doktryny polityczne”[28].

Roger Scruton definiuje myśl polityczną jako „myśli, teorie i wartości, które motywują politykę i zachowania polityczne. Myśl polityczna obejmuje teorie, za pomocą których ludzie wyjaśniają zachowania polityczne swoje i innych, wartości, według których oceniają te zachowania oraz mechanizmy (takie jak prawo), za pomocą których próbują je kontrolować”[29]. Z kolei Kazimierz Opałek rozumie przez nią „koncepcje gruntujące, uzasadniające i projektujące działalność w dziedzinie polityki wewnętrznej i zewnętrznej danego państwa, stanowiące bądź prywatne opinie, bądź oficjalne doktryny ugrupowań i stronnictw”[30].

Waldemar Paruch i Krystyna Trembecka twierdzą, iż myśl polityczna „powstaje z inspiracji i w konfrontacji z obserwowaną i subiektywnie opisywaną rzeczywistością składająca się z działań politycznych podejmowanych przez podmioty polityki (zwłaszcza struktury władzy) oraz z procesów politycznych przez nie uruchamianych”. Badacze ci pisali, iż przedstawiciel myśli politycznej w swojej działalności ideotwórczej projektuje pożądany przez niego ład polityczny. Myśl polityczna obejmuje zatem m.in. opis koniecznych działań czy procesów politycznych[31].

Reasumując powyższe definicje można stwierdzić, że myśl polityczna jest formą refleksji nad polityką i nad tym, co w danym czasie określane jest mianem tego, co polityczne. Obejmuje zatem zespół poglądów dotyczących polityki i tego co polityczne (faktów i związków faktów, ich opisów i ocen). Według Waldemara Parucha polityka to „forma działalności społecznej poprzez stosunki i mechanizmy związane ze sprawowaniem władzy, mająca na celi zarówno realizację własnego ładu politycznego, jak i zaspokojenie określonych interesów”[32]. Zdaniem Parucha „poglądy uzyskują cechę polityczności także wtedy, gdy wywołują konflikty zarówno w odniesieniu do zaprezentowanego opisu i oceny przeszłości, jak również propozycji kształtowania przyszłości”[33]. W skład myśli politycznej wchodzą zatem m.in. idee, ich bardziej rozwinięte formy jak ideologie i doktryny, a także teorie i programy polityczne. Teorie zawierają w sobie pewien pierwiastek racjonalności, którego celem jest poznanie rzeczywistości. Programy polityczne określają główne kierunki i metody działania podmiotów politycznych[34].

Tomasz Klin, który jak dotąd w literaturze polskiej najpełniej zdefiniował pojęcie myśli geopolitycznej, uważa ją za „całokształt idei, poglądów i postulatów, które w istotnym stopniu nawiązywały do geograficznych podstaw działalności państwowej i pewnych rozważań zawierających momentami naukowy sposób przedstawiania rzeczywistości, zasadniczo jednak mieszczących się w nurcie swego rodzaju pisarstwa politycznego”[35].Twierdzi także, że „nie ma żadnej sprzeczności pomiędzy równoczesnym uznawaniem paradygmatu geopolitycznego i myśli geopolitycznej. Wielość znaczeń geopolityki wpisała się na trwałe w rozważania naukowe i publicystykę. Tam, gdzie mamy do czynienia z badaniem naukowym, z zachowaniem podstawowych zasad – jak: obiektywność, weryfikacja, odnoszenie się faktów, które nie pasują do wcześniej przyjętych tez – to jest geopolityka jako paradygmat badawczy. Jeśli natomiast dominują subiektywne postulaty polityczne, mamy do czynienia z rozważaniami, które mieszczą się w ramach myśli geopolitycznej. Takie dualistyczne stanowisko wydaje się być najbardziej uzasadnione”[36].

Na kanwie definicji myśli geopolitycznej warto jeszcze dodać uzupełnienie w postaci doprecyzowania terminów: „koncepcja geopolityczna” i „doktryna geopolityczna”, które mieszczą się w jej ramach. Także za Tomaszem Klinem, uznamy, że „doktryna geopolityczna to głoszona zasada, przekonanie o powinności lub konieczności stosowania określonych rozwiązań politycznych w przestrzeni (np. doktryna granic naturalnych, opozycja ocean-kontynent)” a „koncepcja geopolityczna to postulat, projekt, pogląd dotyczący pewnego rozwiązania polityczno-przestrzennego w określonej sytuacji (np. Eurafryka i „blok kontynentalny” Haushofera, Heartland Mackindera, Rimland Spykmana)”. Zatem hierarchia pojęć wygląda następująco: myśl geopolityczna – doktryna geopolityczna – koncepcja geopolityczna[37].

Poniżej wymienimy główne punkty odniesienia dla myśli geopolitycznej. Poprzez punkt odniesienia rozumiemy – za Ryszardem Stemplowskim – informację dotyczącą podmiotów zagranicznych i wiedzę o świecie, zarówno tę specjalistyczną, jak i tę powodowaną swoim światopoglądem. Wiedza ta stanowi punkt odniesienia dla badaczy, myślicieli i decydentów, pozwala konceptualizować problematykę geopolityczną. Takimi punktami odniesienia mogą być np. pojęcie porządku międzynarodowego czy ładu międzynarodowego[38].

Punktem odniesienia myśli geopolitycznej są przede wszystkim: położenie geopolityczne, porządek geopolityczny w ramach ładu międzynarodowego oraz kody geopolityczne.

1. Położenie geopolityczne. Pojęcie to dotyczy wpływu położenia geograficznego, (ukształtowania terenu, dostępu do akwenów wodnych, klimatu itp. oraz sąsiedztwa politycznego) na politykę zagraniczną i bezpieczeństwo państwa (zgrupowań państw). Termin ten obejmuje zarówno opis, jak i oceny dotyczące położenia geopolitycznego w przeszłości, położenia bieżącego oraz tworzenia wizji i modeli hipotetycznego położenia w przyszłości. Warto użyć tu egzemplifikacji w postaci doktryny stworzonej przez jednego z twórców nowoczesnej geopolityki, profesora geografii i założyciela London School of Economics, Halforda Mackindera. W jego koncepcjach kluczowym elementem było uwypuklenie centralnego miejsca geografii względem strategii. Geografia w myśli brytyjskiego geopolityka była wymiarem kluczowym, wpływającym na kierunki aktywności politycznej państwa[39].

2. Ład międzynarodowy i porządek geopolityczny. Poprzez pojęcie „ład międzynarodowy” rozumiemy: „zespół struktur, mechanizmów, rozkładu siły, podmiotów i ich interesów, wartości, itp., określających kształt i funkcjonowanie środowiska międzynarodowego w danym okresie. Jest to sposób jego zorganizowania, określający warunki współżycia uczestników stosunków międzynarodowych, zwłaszcza państw”[40]. Publikacje geopolityczne analizują zarówno bieżący ład międzynarodowy, jak i odnoszą się chętnie do przeszłości oraz wybiegają w przyszłość, tworząc pożądane modele przyszłego ładu globalnego. Poprzez porządek geopolityczny rozumiemy – za Jakubem Potulskim – „dominujący w danym okresie historycznym system hierarchii, sojuszów i antagonizmów występujących między aktorami międzynarodowymi”[41]. Myśl geopolityczna w ramach refleksji nad porządkiem geopolitycznym koncentruje się głównie na problemach hegemoni, dominacji, mocarstwowości, obszarach konfliktogennych, które składają się na geopolityczną strukturę świata. W ramach polskiej myśli geopolitycznej, analizując poglądy na porządek międzynarodowy, koncentrować się będziemy głównie na bezpośrednim otoczeniu międzynarodowym Polski.

3. Kody geopolityczne. Jednym z ważnych zagadnień podejmowanych we współczesnej myśli geopolitycznej jest problem interpretacji globalnej przestrzeni przez elity intelektualne. Chodzi o tworzone wyobrażenia dotyczące bliższej i dalszej przestrzeni geograficznej, swego rodzaju „obrazy geopolityczne”, które stają się podstawą do działania politycznego. Owe wyobrażenia leżą u podstaw tego, co w literaturze przedmiotu nazywane jest mianem kodu geopolitycznego. Zdaniem teoretyków geopolityki, każdy kraj na świecie ma swój własny kod geopolityczny. W jego skład wchodzi kilka podstawowych założeń: a) określenie aktualnych i potencjalnych sojuszników oraz przeciwników, b) wypracowanie sposobów na utrzymanie sojuszników, pozyskanie potencjalnych sojuszników oraz przeciwstawienie się aktualnym i potencjalnym przeciwnikom, c) opracowanie metod i form zakomunikowania wizji geopolitycznej, powstałej wskutek powyższych punktów, własnemu społeczeństwu oraz społeczności globalnej[42].

Kody geopolityczne są ważnym instrumentem kształtowania opinii publicznej. Obejmują szczegółowo: modele świata (w czasie i przestrzeni), mity narodowe (w tym mity historyczne) czy poglądy na kształt ładu międzynarodowego[43]. Pojęcie kodów geopolitycznych oraz ich interpretacja stanowi bardzo ważną część współczesnych rozważań nad geopolityką w literaturze zachodniej. Znany zachodni badacz geopolityki Colin Flint, jako przykład jednego ze współczesnych kodów geopolitycznych nazywa „wojnę z terroryzmem”. Twierdzi, że zagrożenie terrorystyczne pozwoliło Stanom Zjednoczonym na stworzenie obrazu usprawiedliwiającego „globalną rolę światowego przywódcy, kładąc fundament pod działania przeciwko konkretnym krajom”. Jednym z ważnych elementów tego kodu stało się stworzenie listy tzw. „państw bandyckich”[44]. W tradycji polskiej myśli politycznej ważnymi „obrazami geopolitycznymi” są np. wizja Polski jako „chrześcijańskiego przedmurza Europy” czy Polski jako „łącznika między Wschodem a Zachodem”. Oba kody geopolityczne oparte były o polityczną interpretację przestrzeni geograficznej w konkretnym okresie historycznym[45]

Myśl geopolityczna spełnia te same zadania co myśl polityczna, kładzie jednak inaczej akcenty w sferze poznawczej. Składa się zatem z zespołu idei pozwalających podmiotowi, który je formułuje na określenie jego pozycji w rzeczywistości politycznej (w tym przypadku w rzeczywistości międzynarodowej) oraz dostarcza informacji o strukturze świata[46]. Przypisuje jednak jeśli nie decydujące, to na pewno jedną z kluczowych ról wpływowi przestrzeni geograficznej na kształtowanie interesów państwa, politykę zagraniczną czy postrzeganie międzynarodowej rzeczywistości politycznej. Myśl geopolityczna traktuje politykę w sposób przestrzenny.

Ryszard Skarzyński w obrębie myśli politycznej wyróżnił cztery grupy idei: ideologie, koncepcje, programy polityczne oraz teorie naukowe (motywowane ideologicznie). W myśli geopolitycznej teorie naukowe, bądź szerzej prace o charakterze naukowym, bądź tworzone przez ludzi należących do środowisk naukowych stanowią rdzeń tej formy refleksji politycznej. Wynika to ze specyfiki spojrzenia geopolitycznego, które uwzględnia szeroką perspektywę geograficzną i historyczną, które wymagają niemałego przygotowania erudycyjnego. Stąd najważniejsze koncepcje geopolityczne były tworzone przez ludzi związanych ściśle z nauką bądź sferami wojskowymi[47].

Nowy nurt we współczesnej geopolityce, tzw. geopolityka krytyczna, wyodrębnia z geopolityki trzy główne obszary: geopolitykę praktyczną, która jest dziełem polityków, dyplomatów, biurokracji państwowej, geopolitykę formalną, będącą wytworem intelektualistów, środowisk akademickich, organizacji pozarządowych (m.in. tzw. think-tanków) i geopolitykę popularną, czyli wyobrażenia odnoszące się do politycznej przestrzeni propagowane przez środki masowego przekazu[48]. Reasumując, myśl geopolityczną tworzą zatem osoby wywodzące się z różnych środowisk, takich jak np. władze państwowe, organizacje polityczne (partie, stowarzyszenia, nieformalne grupy o celach politycznych), wojsko, środowiska naukowe oraz rządowe i pozarządowe ośrodki analityczne[49].

Podsumowanie

Zdaniem autora, wielość znaczeń geopolityki nie tylko nie skazuje jej na niebyt naukowy, ale wręcz „legalizuje” jej funkcjonowanie w sferze nauki. Bogactwo nurtów badawczych we współczesnej geopolityce pozwala stosować ją zarówno w ramach nauk geograficznych, jak i społecznych, nie ograniczając ich wyłącznie do nauk politycznych. Geopolityka uprawiana jest dziś w najbardziej liczących się krajach świata, a o jej popularności świadczy wzrastająca liczba publikacji naukowych oraz różnych inicjatyw badawczych, uwzględniających metody geopolityki.

 

Źródło: Leszek Sykulski, Geopolityka – zakres znaczeniowy pojęcia, [w:] Leszek Sykulski (red.), Przestrzeń i polityka. Czynnik geograficzny w badaniach politologicznych, Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Częstochowa 2013, s. 9-31.

 

 


[1] C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2003, s. 31.

[2] L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999, s. 29-34. O rozwoju geopolityki jako nauki w Ameryce Łacińskiej zob. M. F. Gawrycki, Geopolityka w myśli i praktyce politycznej Ameryki Łacińskiej, Warszawa 2007.

[3] Por. J. Macała, Czym jest geopolityka? Spory wokół jej definicji, [w:] Z. Lach, J. Wendt (red.), Geopolityka. Elementy teorii, wybrane metody i badania, Częstochowa 2010, s. 9-20.

[4] Wykaz definicji opracowano na podstawie: S. Chazbijewicz, Geopolityka, [w:] S. Opara, D. Radziszewska-Szczepaniak, A. Żukowski, Podstawowe kategorie polityki, Olsztyn 2005, s. 108; Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia, Warszawa 2007, s. 194-196; T. Klin, Geopolityka. Spór definicyjny we współczesnej Polsce, „Geopolityka” 2008, nr 1, s. 5-12; J. Macała, Czym jest geopolityka…., s. 10; L. Sykulski, Wybrane problemy współczesnej ontologii i epistemologii geopolityki, [w:] Z. Lach, J. Wendt, Geopolityka. Elementy teorii, metody i badania, Częstochowa 2010, s. 24; L. Sykulski, Geopolityka akademicka – między nauką a paradygmatem. Spór wokół semiotyki geopolitycznej, [w:] R. Domke (red.), Między historią a geopolityką, Częstochowa 2009, s. 174-177.

[5] Por. J. Macała, Czym jest geopolityka…, s. 13.

[6] L. Moczulski, Strategia a geopolityka, [w:] M. Galon, A. Gorgosz. J. Szajnert (red.), Politikon. Publikacja pokonferencyjna, Kraków 2009, s. 93, p. 2; L. Moczulski, Geopolityka: korzyści i niebezpieczeństwa, „Przegląd Geopolityczny” 2009, t. 1, s. 9-26

[7] J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007, s. 40.

[8] T. Łoś-Nowak, Paradygmat, [w:] M. Żmigrodzki (red.), Encyklopedia politologii, t. 5, Zakamycze 2002, s. 271-272.

[9] Oprac. na podstawie: Z. Lach, J. Skrzyp, op. cit., s. 194-196; C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2003, s. 11, 58; L. Sykulski, Geopolityka akademicka…, s. 169-180.

[10] J. Macała, Czym jest geopolityka…, s. 16

[11] J. Czaputowicz, Paradygmat realistyczny w stosunkach międzynarodowych, „Sprawy Międzynarodowe” 2004, nr 3, s. 102, 106.

[12] H. Izdebski, Historia myśli politycznej i prawnej, wyd. 4, Warszawa 2007, s. 288-290.

[13] L. Dubel, Historia doktryn politycznych i prawnych do schyłku XX wieku, Warszawa 2005, s. 17.

[14] T. Klin, Geopolityka: spór definicyjny we współczesnej Polsce, „Geopolityka” 2008, nr 1, s. 12-15; L. Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny, PWN, Warszawa 2009, s. 31.

[15] J. Mondry, Wczoraj, dziś i jutro geopolityki, [w:] J. Mondry, W objęciach geopolityki: Polska, Japonia, Eurazja: Publicystyka na łamach „Kultury” 1981-2000, Londyn 2000, s. 224 (artykuł ukazał się pierwotnie na łamach „Kultury” 2000, nr 6)

[16] A. Wolff-Powęska, Doktryna geopolityki w Niemczech, Instytut Zachodni, Poznań 1979.

[17] M. F. Gawrycki, Geopolityka w myśli i praktyce politycznej Ameryki Łacińskiej, Warszawa 2007.

[18] H. Izdebski, Historia myśli politycznej i prawnej, Warszawa 1995, s. 5

[19] M.F. Gawrycki, op.cit., s. 78-81; J. Potulski, Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej. Między nauką, ideologicznym dyskursem a praktyką, Gdańsk 2010.

[20] J. Skrzyp, Geostrategiczne położenie Polski, Warszawa 1998, s. 6.

[21] E. Haliżak, Geoekonomika – nowy wymiar bezpieczeństwa narodowego Polski, [w:] E. Haliżak (red.), Bezpieczeństwo narodowe Polski: geopolityczne i geoekonomiczne uwarunkowania, Toruń 1995, s. 33; P. Górski, J. Płaczek, Korelacja siły gospodarczej i militarnej w państwach Sojuszu Północnoatlantyckiego, [w:] J. Gryz (red.), Bezpieczeństwo w stosunkach transatlantyckich, Toruń 2008, s. 102-103, 120-126.

[22] C. Bobińska, Czas i przestrzeń Fernanda Braudela. „Historyka. Studia Metodologiczne” 1987, t. XVII, s. 31-32; L. Moczulski, Geopolityka. Potęga…, s. 76-77; F. Braudel, Historia i trwanie, Warszawa 1971, s. 46-65. Por.  F. Braudel, Gramatyka cywilizacji, Warszawa 2006; F. Braudela, Historia i trwanie, Warszawa 1971, Y. Lacoste, Dictionnaire de géopolitique, Paris 1995, s. 672 (hasło: géohistoire).

[23] E. C. Dolman, Astropolitik: Classical Geopolitics in the Space Age, London 2002. E. C. Dolman, Geostrategy in the Space Age: an astropolitical analysis, “Journal of Strategic Studies” 1999, Vol. 22, Issue 2-3, p. 83-106; E. C. Dolman, J. B. Scheldon, Editorial, „Astropolitics” 2003, Vol. 1, Issue 1, p. 1-3; J. Potulski, Wprowadzenie do geopolityki, Gdańsk 2010, s. 279-291.

[24] L. Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny, Warszawa 2009, s. 7 (terminy: astropolityka i astrostrategia)

[25] W. Kuzniecow, Geokultura. Osnowy geokulturnoj dinamiki biezopasnost’i w mirie XXI: Kul’tura-siet’, Moskwa 2003, s. 7-9, 579. Por. W. Kuzniecow,Socjiologija biezopasnost’i. Uczebnik, Moskwa 2003, s. 330-331.

[26] E. Olszewski, Myśl polityczna, [w:] W. Sokół, M. Żmigrodzki (red.), Encyklopedia politologii, t. 1, s. 194.

[27] E. Maj, A. Wójcik (red.), Myśl polityczna w Polsce po 1989 roku. Wybrane nurty ideowe, Lublin 2008, s. 7.

[28] E. Olszewski, op. cit., s. 194.

[29] R. Scruton, Słownik myśli politycznej, Poznań 2002, s. 227.

[30] K. Opałek, Problemy metodologiczne nauki prawa, Warszawa 1962, s. 320.

[31] W. Paruch, K. Trembicka, Wstęp, [w:] W. Paruch, K. Trembicka, Wizje i realia. Studia nad realizacją polskiej myśli politycznej XX wieku, Lublin 2002, s. 7-8.

[32] W. Paruch, Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego 1926-1939, Lublin 2005, s. 10.

[33] Ibidem, s. 10.

[34] Por. L. Dubel, op. cit., s. 19.

[35] T. Klin, Wizje ładu międzynarodowego w niemieckiej i anglosaskiej myśli geopolitycznej w okresie II wojny światowej, Toruń 2008, s. 7-8.

[36] T. Klin, Geopolityka: spór definicyjny we współczesnej Polsce, „Geopolityka” 2008, nr 1, s. 16.

[37] Ibidem, s. 15-16.

[38] R. Stemplowski, Wprowadzenie do analizy polityki zagranicznej, Warszawa 2006, s. 21.

[39] J. Mondry, Wczoraj, dziś i jutro geopolityki, [w:] J. Mondry, W objęciach geopolityki: Polska, Japonia, Eurazja: Publicystyka na łamach „Kultury” 1981-2000, Londyn 2000, s. 228 (artykuł ukazał się pierwotnie na łamach „Kultury” 2000, nr 6)

[40] M. Pietraś, Pozimnowojenny ład międzynarodowy, [w:] M. Pietraś (red.), Międzynarodowe stosunki polityczne, Lublin 2007, s. 295.

[41] J. Potulski, Wprowadzenie…, s. 58.

[42] J. Potulski, Wprowadzenie do geopolityki, Gdańsk 2010, s. 56-57.

[43] G. Dijkink, Geopolitical codes and popular representations, “GeoJournal” 1999, Volume 46, Number 4, p. 293-299;

[44] C. Flint, Wstęp do geopolityki, Warszawa 2009, s. 87-88 (o kodach geopolitycznych zob. s. 71-117).

[45] Por. P. Eberhardt, Twórcy polskiej geopolityki, Kraków 2006; J. Potulski, Wprowadzenie…, s. 66-68.

[46] W. Paruch, Od konsolidacji państwowej do konsolidacji narodowej. Mniejszości narodowe w myśli politycznej obozu piłsudczykowskiego (1926-1939), Lublin 1997, s. 14.

[47] R. Skarzyński, Historia myśli politycznej w ujęciu politologicznym. Zarys koncepcji, „Studia Polityczne” 1992, nr 1, s. 110-112.

[48] J. Potulski, Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej. Między nauką, ideologicznym dyskursem a praktyką, Gdańsk 2010, s. 11.

[49] J. Potulski, Wprowadzenie…, s. 57. 

 

Na zdj. Atlas Fountain, Castle Howard  

© Copyright Pauline Eccles and licensed for reuse under this Creative Commons Licence.

Komentarze

komentarze

stat4u